Etiket ve etiketleme nedir? İşlevleri nelerdir?

Gıda maddelerinin etiketleri sadece zorunlu bilgiler içermezler. Aynı zamanda ürünü üreten veya satan firmaların tüketicilere aktarmak istedikleri bilgileri de içerirler. Bu bilgiler, etikette bulunması zorunlu bilgiler kapsamında veya isteğe bağlı bilgiler olabilirler. Her durumda; gıda maddelerinin içerdikleri etiketler, etiketleme kurallarına uygun olmalıdır.

Gıdaların etiketlenmesinin yasalara uygun, doğru ve düzgün olmasından işletmeci sorumludur (ithal ürünlerde bu sorumluluk ithalatçı firmaya aittir). Bu konudaki kuralları belirlemek ve gereken resmi kontrolleri yürütmek ise, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın sorumluluğundadır.

Etiket; Gıdanın ambalajının veya kabının üzerinde yer alan herhangi bir işareti, markayı, damgayı, tanımlayıcı bilgileri ifade eder. Bu bilgiler basılı, işaretli, yapıştırılmış, soğuk baskı ile basılmış vb. çeşitli biçimlerde sunulabilirler.

Görüldüğü gibi etiket tanımı içerisine ticari marka da girmektedir. Ticari markanın sadece markalar kanununa veya fikri ve sınai Haklar Kanunu’na uygun olması yetmez; aynı zamanda gıdaların etiketlenmesi ile ilgili mevzuata da uygun olmalıdır.

Etiketler hangi biçimde olursa olsun, tüketicilerin yanıltılmasına araç olmamalıdır ve doğru bilgiye ulaşılmasını engellememelidir.

Gıda işletmecilerinin etiketlerin hazırlanması ve son haline karar verilmesi aşamalarında çok hassas olmaları gerekmektedir.

Tüm gıda maddeleri etiket içermek zorunda mıdır?

Yasalara göre tüketicilere sunulması zorunlu olan bilgiler, gıda maddeleri ile birlikte mutlaka tüketicilere ulaştırılmalıdır. Bu bilgiyi sunmak, gıdayı kendi adı veya ticari unvanı altında pazarlayan gıda işletmecisinin sorumluluğu altındadır.

İthal gıdaların gereği gibi etiketlenmesinden ithalatçı firma sorumludur.

Satın alınan gıdanın, (hazır ambalajlı (paketli) gıda ise)ambalajı üzerinde basılı veya tutturulmuş olarak etiket bulunmalıdır.

Toplu tüketim yerlerinde (restoran, kafe gibi) veya marketlerdeki şarküteri reyonları gibi noktalarda ise ürünlerin etiket bilgileri görebileceğimiz bir yerde bulunmalı ya da talep etmemiz halinde bizlere eksiksiz biçimde sunulmalıdır.

Bu kurallardan açıkça görüleceği gibi, bir gıda maddesinin etiketsiz olarak satışı yasal olarak mümkün değildir!

Etikette Bulunan Bilgiler ve Bunlara Dair Kurallar

Gıda maddelerinin etiketlerinde ;
  Zorunlu bilgiler
  İsteğe bağlı diğer bilgiler bulunmaktadır.

Etikette yer alan her türlü zorunlu ve isteğe bağlı bilginin ve görselin tüketiciyi yanıltmaması gerekir
  Bileşenler listesi
Gıdalar, etiketlerinde bileşenler listesi içerirler. Bu liste “bileşenler” veya “içindekiler” başlığıyla ya da bu kelimeleri içeren uygun bir başlıkla verilir. Gıdanın bütün bileşenleri, üretim sırasında kullanıldıkları miktara göre ağırlıkça azalan sırayla bu listede yer alır.
Bileşik bileşenler (Reçel , çikolata gibi), bileşenler listesinde kendi adı ile ve toplam ağırlığına göre uygun yerde bulunabilir. Bu durumda mümkün olduğunca bileşik bileşenin mevzuattaki adı kullanılır ve hemen ardından kendi bileşenlerinin listesi verilir.

  Alerjen bileşenler

  Tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi (Raf Ömrü)

  Gıdanın net miktarı
Gıdanın net miktarı, litre, santilitre, mililitre, kilogram veya gram gibi birimlerinden uygun olanı kullanılarak etiket üzerinde belirtilir. Bu bilginin de etiket üzerinde yer alan diğer tüm bilgiler gibi doğru olma zorunluluğu vardır. Hazır ambalajlı gıdaların net miktarları ve bu miktarlardaki sapmaları izlemekten Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı sorumludur. Bu konuda uyulması gereken kurallar “Hazır Ambalajlı Mamullerin Ağırlık ve Hacim Esasına Göre Net Miktar Tespitine Dair Yönetmelik” ve “Hazır Ambalajlı Mamullerin Nominal Dolum Miktarı ile İlgili Kuralların Belirlenmesine Dair Yönetmelik” ile belirlenmiştir.

  Firmanın adı ve adresi
Genelde, etiket üzerinde yer alan firma adının mutlaka üreten firma olması gerektiğine inanırız. Oysa böyle bir gereklilik yoktur. Önemli olan gıdanın izlenebilirliğinin sağlanmasıdır. Bu amacı sağlamak üzere, etiket üzerinde üretici veya ambalajlayıcı veya dağıtıcı bilgileri bulunabilir.

  Parti işareti veya numarası
Parti numarası; aynı koşullarda ve tek seferde üretilen veya ambalajlanan gıdaları belirlemek için kullanılan işaretleme sistemidir. Bu nedenle de gıdanın izlenmesini sağlayacak önemli bir veridir. Bir gıdanın içinden yabancı bir cisim çıktığında veya gıdada bir gıda güvenliği sorunu bulunduğunda, geriye dönük olarak aynı partiye ait olan gıdaların toplanması gerekir. Geri çağırma sürecinde parti numarası belirleyicidir.
5996 Sayılı Kanununda geçen “Bir seri, parti veya sevkiyattaki aynı sınıf veya çeşit yemin bir bölümünün güvenilir olmadığının tespiti durumunda, geri kalanı ile ilgili daha kapsamlı yapılan değerlendirme sonucunda güvenilir olduğu ispat edilemez ise, o seri, parti veya sevkiyattaki aynı sınıf veya çeşidin tamamının güvenilir olmadığı kabul edilir.” hükmü, parti numarasının önemini net bir biçimde gösterir.
Gıda denetiminde ve tüketici şikayetlerinde; ürünün parti numarası çok önemlidir.
Gıda maddesi üreten işletmeler, gerek tüketiciye karşı sorumlulukları; gerekse kendi haklarını savunmada bir dayanak olması açısından parti numarası sistemini düzgün bir şekilde kurmalı ve işletmelidirler.

  Kayıt veya Onay Numarası
Ülkemizde bir gıda maddesinin tüketiciye satılabilmesi için, gıdanın cinsine göre işletmenin kayıtlı veya onaylı olması gerekmektedir.TIKLAYINIZ

Kayıt veya onayla ilgili bilgiler, işletmenin resmi işlemlerde ulaştığı noktaya göre; “İşletme Kayıt Numarası:….” veya “Tarım ve Köyişleri Bakanlığının …. tarih ve … sayılı izni ile üretilmiştir.” veya ““Gıda sicil numarası/çalışma izin numarası:…” veya “tanımlama işareti” olarak verilir.
İşletmenize dair bilgiyi Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının web sayfasındaki listelerden doğrulayın.



  Menşe ülke
Gıda maddesinin hangi ülke kaynaklı olduğunu gösteren bir ifadedir. Birincil ürün olan meyve, sebze gibi bitkisel ürünler, canlı hayvan ve onların ürünleri (et, süt gibi), balık ve avcılık ürünleri elde edildikleri ülkeyi kaynak alırlar ve menşei o ülkedir.
Ancak işlenmiş ürünlerde durum biraz daha karışıktır. Hammaddesi veya bileşeni hangi ülkeden gelirse gelsin, nerede son ürün haline getirildiyse gıdanın menşei o ülkedir.
Gıda işletmecisi kimi zaman etikette bu konuda daha ayrıntılı bilgi vermek ihtiyacı duyabilir. Örneğin;
“Menşe Ülke: İspanya, Türkiye’de paketlenmiştir”
veya
“Menşe Ülke: İthal hammaddeler kullanılarak Türkiye’de üretilmiştir”
Önemli olan tüketiciye en doğru bilgiyi ulaştırmaktır.


  Kullanım bilgisi olmadığında gıdanın uygun şekilde tüketimi mümkün değilse, gıdanın kullanım talimatı

  Özel muhafaza koşulları ve/veya kullanım koşulları

  İlave zorunlu bilgiler
Kimi gıdaların etiketlerinde, içerdikleri bir bileşenden dolayı özel uyarılar bulunmalıdır. Başlıktan da anlaşılacağı gibi ilgili gıdalarda etikette bu bilgilerin bulunması mecburidir.

Örnek 1: Ülkemizde çocuklara kahve içirilmez. Ya da pek çok hamile hanım, bu dönemlerinde çay veya kahve içmemeye özen gösterirler. Bu gıdaların önemli düzeyde kafein içerdiğini biliriz. Ancak başka gıdalar da yüksek miktarda kafein içerebilir, işte o zaman etiketlerinde “Yüksek miktarda kafein içerir. Çocuklar veya hamile ya da emziren kadınlar için tavsiye edilmez ” uyarısı yer almalıdır.

Örnek 2: Gıdanın bir bileşeni, bir metabolik rahatsızlıkla ilişkilendiriliyorsa etikette bu konuda uyarı yer almalıdır. Örneğin, Fenlketonüri hastaları fenilalanin isimli bileşeni metabolize edemezler. Bu nedenle bu bileşeni içeren gıdaların etiketinde “Fenilalanin Kaynağı İçerir” ifadesi yer alır. TIKLAYINIZ


  Hacmen %1.2 den fazla alkol içeren içeceklerde alkol miktarı

Gıdanın adı,net miktarı ve içeriğinde varsa alkol miktarı etiketin aynı yüzünde yer almalıdır.

Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi/Son Tüketim Tarihi

Gıdaların özelliklerini korudukları veya sağlık açısından tehdit oluşturmadan tüketilebildikleri bir zaman dilimi vardır. Bir gıdanın tüketilmesi gereken zaman dilimini gösteren “son tüketim tarihi” ve “tavsiye edilen tüketim tarihi” olmak üzere iki tip tarih gösterimi vardır. Etikette bunlardan hangisinin kullanılacağı, ürün tipine göre değişmektedir.

Bir gıda maddesi, mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen (mikropların kolayca ürediği) ve bu yüzden kısa bir süre sonra insan sağlığı açısından tehlike oluşturması muhtemel bir gıda ise; bu gıdalarda ‘son tüketim tarihi - STT’ kullanılmaktadır. Bu tip gıdalara süt, yoğurt, yumurta, et ürünleri örnek olarak verilebilir. ‘Son tüketim tarihi’ geçmiş olan gıdalar, güvenilir olmayan gıda olarak kabul edilirler ve piyasada bulundurulmamalıdırlar



Bisküvi, un, meşrubat, zeytinyağı, çay gibi mikroplar tarafından kolayca bozulmayan diğer gıdalarda ‘tavsiye edilen tüketim tarihi - TETT’ kullanılmaktadır

Etikette verilen son tüketim tarihi ve tavsiye edilen tüketim tarihi; ürün üzerindeki muhafaza kurallarına uyulduğunda geçerlidir. Ürün özelliklerine bağlı olarak gerektiğinde, etikette, ambalaj açıldıktan sonrası için farklı muhafaza koşulları ve yeni bir son tüketim tarihi verilmesi gerekebilir

Uzun ömürlü sütler bu uygulamaya en güzel örneği oluştururlar. Bir örnek oluşturarak gösterelim. Gıdamız uzun ömürlü süt olsun.

İşlem görmemiş meyve sebze, katı formdaki şeker, sakız, alkollü içki gibi az sayıda gıdada ise ya günlük tüketildiklerinden veya zaman içerisinde kalite kriterlerinde dahi kayda değer bir değişiklik beklenmediğinden; bu gıdaların etiketlerinde son tüketim tarihi veya tavsiye edilen tüketim tarihi bulunma zorunluluğu yoktur.

Etiketinde bu tarihlerin belirtilmesi gerekmeyen gıdalar Türk Gıda Kodeksi – Etiketleme Yönetmeliği’nde yer almaktadır. Etiketinde son tüketim tarihi ve tavsiye edilen tüketim tarihi gerekmeyen gıdalar için TIKLAYINIZ

STT VE TETT, GIDA İŞLETMECİSİ TARAFINDAN BELİRLENİR. AZ SAYIDA GIDADA SON TÜKETİM TARİHİ VERİLİRKEN AŞILMAMASI GEREKEN SÜRELER MEVZUATTA BELİRTİLMİŞTİR. (ÖRN: YUMURTA) İŞLETMECİ VERİLEN RAF ÖMRÜNDEN ÖNCE ÜRÜNDE MEYDANA GELEN, İSTENMEYEN DEĞİŞİKLİKLERDEN SORUMLU TUTULUR. BU NEDENLE BU TARİHİN ÜRÜNE, İŞLEME VE ÖNERİLEN SAKLAMA KOŞULUNA UYGUN VERİLMESİ HEM GIDA İŞLETMECİSİ HEMDE TÜKETİCİ AÇISINDAN SON DERECE ÖNEMLİDİR.

Üretim tarihi ise, etikette bulunması zorunlu bir bilgi değildir.

Gıda Reklamlarında Uyulması Gereken Kurallar Var Mıdır?

Gıdaların etiketlenmesine yönelik olarak düzenlenmiş olan tüm kurallar, gıda reklamlarının ve tanıtımlarının yapıldığı; radyo televizyon reklamları, broşürler, ilanlar, internet sayfaları, kapıdan satış gibi alanları da kapsamaktadır.

Yasalarla düzenlenmiş bu konularda tüketicinin yanlış yönlenmesine sebep olan etiket bilgileri veya reklamlar gıda denetimlerinden sorumlu olan Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından cezalandırılmaktadır.

Bu nedenle üretilen gıdaların etiketlerine kurallara uyum açısından gösterilen özenin bu tür tanıtım mekanizmaları içinde sağlanması gerekmektedir.

Gıda işletmecilerinin; gıda etiketleri ve tanıtımı açısından piyasadaki yanlış örnekleri dikkate alarak, aynı yanlışları yapmaları sıklıkla rastlanılan bir durumdur. Etiketlerinizin ve ürün tanıtımlarınızın mutlaka etiketleme mevzuatına ve varsa ilgili ürün tebliğine uygun olup olmadığını kontrol edin!